Elitaire Misdaad

EU-landen moeten worden vervolgd voor medeplichtigheid martelingen van CIA.

(door Kamiel Mesie )

AMSTERDAM-NOIR- Obama considers allowing torture overseas, but not ‘Mark Rutte en co’.
lezers
Geen spijt TBS-Monsters Cheney en Hayden ‘CIA-marteling’. Vorige week publiceerde een onderzoekscommissie van de Amerikaanse Senaat een omvangrijk rapport over het Rendition, Detention and Interrogation-programma van de CIA. De ondervragingsmethoden die zijn gebruikt blijken vele malen gruwelijker dan tot nu toe werd aangenomen. Om te voorkomen dat landen ook in de toekomst marteling als serieuze beleidsoptie zullen overwegen klinkt de roep om strafrechtelijke vervolging luider dan ooit. Het is de schuld van Poetin.


President Petro Poroshenko from the Ukraine a CIA agent since at least 2006.
Obama Rutte
Toch is het er niet veel waarschijnlijker op geworden dat president Barack Obama iets gaat doen met de aanbevelingen van de Verenigde Naties en mensenrechtenorganisaties. Het Internationaal Strafhof wordt door de Verenigde Staten niet erkend en omdat de beruchte torture memos onder president Bush een juridisch schaduwgebied creëerden waaronder bijna alles geoorloofd was, hoeven we ook van de rechterlijke macht in de VS niet veel te verwachten. Om toch totale straffeloosheid te voorkomen zouden we de oplossing misschien op ons eigen continent moeten zoeken, bij de jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Oud-CIA-baas George Tenet aka de “Waanzinnige” (chef van december 1996 tot juli 2004) verdedigt de martelt-praktijken ook nog altijd met de woorden dat ze „duizenden Amerikaanse levens hebben gered”. Zo had dus één op één ook de verdediging kunnen zijn van de Gestapo baas Reinhard Heydrich:”het kosten een paar dood gemartelde joden en verzet strijders, maar het was het meer dan waard. Wij hebben vele onschuldige Nazi-levens daarmee gered”.  Het hele onderzoek en het daaruit voortvloeiende rapport zijn een politieke aangelegenheid, stelt hij net als Hayden en Cheney.

DabiqWaterboarding, bewust de sensatie van een verdrinkingsdood opwekken, vond niet bij slechts drie gevangenen plaats, zoals de CIA eerder had toegegeven, maar op zeer grote schaal en herhaaldelijk tot wel 83 keer bij een enkele gevangene. Schijnexecuties werden op grote schaal toegepast. Gevangenispersoneel maakte zich schuldig aan het rectaal inbrengen van voeding zonder medische noodzaak. Benen en voeten van gevangenen werden gebroken waarna ze werden gedwongen urenlang rechtop te staan. Dat dit alles onder marteling valt, daar zal nu niemand meer aan twijfelen. De CIA voert als verdediging aan dat marteling in dit geval geoorloofd was omdat het de levens van veel Amerikanen heeft gered.

In the line of fire of ‘CIA-agent-President Petro Poroshenko’: Journalists killed and abducted in Eastern Ukraine.
Verschillende beleidsmakers maar ook academici hebben in het verleden al gepleit voor het gebruik Excuus Truus Plasterkvan marteling als een laatste redmiddel. Het ticking time bomb scenario is een bekend gedachte-experiment in de ethiek. Stel: er is een serieuze dreiging van een terroristische aanslag die honderden levens zal kosten en de politie heeft een verdachte opgepakt die de informatie heeft waarmee deze aanslag kan worden verijdeld. Hij weigert deze informatie te geven. Mag je hem dan martelen om de informatie te verkrijgen? Alan Dershowitz, een gerespecteerd hoogleraar aan Harvard Law School, beantwoordde deze vraag kort na de aanslagen van 11 september met een volmondig ja. En deze manier van redeneren zou in de jaren daarop gedeeld worden door beleidsmakers en juristen binnen de regering-Bush. Memo’s die het in de Amerikaanse grondwet vastgelegde verbod op marteling slim omzeilden, werden zonder kritische toetsing aangenomen, en doordat de terreurverdachten specifiek werden benoemd als ‘onwettige strijders’ vielen de gedetineerden in Guantánamo en de talloze CIA-gevangenissen niet onder het oorlogsrecht en de Geneefse Conventies voor krijgsgevangenen. Ze genoten daarom geen enkele bescherming tegen mensenrechtenschendingen, en de gruwelijkheden waar dat toe leidde zijn sinds vorige week niet langer aannames of publieke geheimen, maar harde feiten die zijn toegegeven door drie voormalige CIA-directeuren. En ze hebben er niet eens spijt van.

VVD Minister Jeanine Hennis-Plasschaert en haar ‘PvdA- loopjongen Ronald Plasterk’ : Wij doen niet mee aan CIA- liquidaties met drone en wij liegen nooit.
Toch is er minstens één goede reden te bedenken waarom landen zich onder geen enkele voorwaarde zouden mogen verlagen tot marteling, namelijk omdat het immoreel is. Wanneer immorele acties door een overheid gerechtvaardigd worden om een doel te bereiken bevinden we ons op een hellend vlak. Want waar trek je de grens? Hoeveel mensen moeten er direct gevaar lopen voordat marteling geoorloofd is? Honderd? Drie? Zodra je eenmaal bezig bent immoreel te handelen is de grens al overschreden en wordt het des te makkelijker om marteling dan toch ook maar toe te passen bij iets minder levensbedreigende situaties. Terroristen rechtvaardigen ook immorele middelen om hun doel te bereiken. En zo lokt hier de ene immorele actie de andere uit en lijkt het Rendition, Detention and Interrogation-beleid meer op irrationele wraak dan op een manier om informatie te vergaren. Daar komt nog eens bij dat die informatie vaak onbetrouwbaar is omdat de ineffectiviteit van marteling ook al is aangetoond: het leidt tot valse verklaringen. De keuze om ons niet op het hellend vlak van marteling te begeven omdat het in zichzelf immoreel is, is juist datgene wat ons onderscheidt van de terroristen. Het is een van de belangrijkste verworvenheden van de rechtsstaat.

En juist daarom is het verbod op marteling in de mensenrechtenverdragen van de VN en de Raad van Europa een absoluut verbod. Dat wil zeggen dat een land zelfs in gevallen van oorlog of grote maatschappelijke onrust niet van dit verbod mag afwijken. Dit lijkt misschien voor de hand liggend, maar de meeste rechten in de mensenrechtenverdragen zijn onderhevig aan een ruime interpretatie van de overheid en mogen ingeperkt worden om bijvoorbeeld maatschappelijke onrust te voorkomen, de volksgezondheid veilig te stellen en ten tijde van oorlog en noodsituaties. Zelfs het recht op leven is niet absoluut. Maar over marteling is het internationaal recht heel duidelijk en ondubbelzinnig: het mag nooit.

Over marteling is het internationaal recht heel duidelijk en ondubbelzinnig: het mag nooit.
Als we als rechtsstaat het gebruik van marteling onbestraft laten, en daarmee dus in feite toestaan, bestaat de kans dat in toekomst de VS of andere landen marteling opnieuw zullen overwegen als beleidsoptie. Het niet willen of durven bestraffen van marteling is dus eveneens een hellend vlak waarbij grenzen aan wat wanneer toelaatbaar is langzaam vervagen.

Het Senaatsrapport bevestigt het vermoeden dat de martelingen niet alleen in Guantánamo Bay en in Afghanistan plaatsvonden, maar ook in detentiecentra op Europees grondgebied. Al in 2007 schreef de Zwitserse senator en rapporteur voor de Raad van Europa Dick Marty een rapport waarin hij genoeg bewijs had verzameld om met zekerheid te kunnen stellen dat er geheime CIA-gevangenissen bestonden in Polen en Roemenië waar mogelijk gemarteld werd. Dat de Raad van Europa deze zaak onderzocht is niet geheel toevallig. Alle lidstaten van de Raad van Europa hebben het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) ondertekend. Dit verdrag geldt als een van de meest effectieve juridische instrumenten voor de bescherming van mensenrechten omdat het een eigen onafhankelijk gerechtshof heeft waarvan de besluiten juridisch bindend zijn en zelfs uitspraken van de hoogste nationale rechtbanken kan overstemmen. Nationale rechtbanken moeten dus wel dit hoge niveau van bescherming garanderen, omdat ze anders worden teruggefloten door het Hof in Straatsburg.

Het omvangrijke CIA-programma had niet plaats kunnen vinden zonder de hulp van andere landen, bijvoorbeeld door het beschikbaar stellen van detentiecentra maar ook door het toelaten van vluchten die toch op z’n minst een verdacht vluchtplan hadden. Volgens recent onderzoek van de Open Society Foundations hebben de regeringen van tenminste 54 landen actief samengewerkt met de CIA in het Rendition, Detention and Interrogation-programma, waaronder België en Duitsland. Nederland wordt in het onderzoek niet genoemd, maar al in 2006 meldde NRC Handelsblad op basis van informatie verkregen na een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) dat Schiphol meermalen tussenlandingen van verdachte vliegtuigen heeft toegelaten. Hoe dan ook, 21 Europese landen die hebben meegewerkt zijn allemaal juridisch gebonden aan het EVRM.

Uit het Senaatsrapport is gebleken dat tenminste drie Europese landen geheime CIA-detentiecentra op hun grondgebied hebben ondergebracht, door de CIA aangegeven met kleurencodes. Polen (blauw), Litouwen (violet) en Roemenië (zwart). Toen de CIA hem vroeg een geheim detentiecentrum op Pools grondgebied te faciliteren had het toenmalige hoofd van de Poolse veiligheidsdienst Zbigniew Siemiatkowsk daar in eerste instantie weinig zin in. Maar toen de CIA hem een grote som geld (vijftien miljoen dollar in cash) aanbood, bond hij in. Nu tot in detail bekend is welke martelingen hebben plaatsgevonden in Detention Site Blue is de Poolse staat direct verantwoordelijk te houden voor een schending van het EVRM. Polen is nu wettelijk verplicht een strafrechtelijk onderzoek in te stellen. En dat lijkt nu tegen Siemiatkowsk ook te gebeuren. Maar hoe zit dat dan met de Amerikanen zelf?

Nu tot in detail bekend is welke martelingen hebben plaatsgevonden in Detention Site Blue is de Poolse staat direct verantwoordelijk te houden voor een schending van de mensenrechten

Ook de Amerikaanse CIA-medewerkers die mensenrechtenschendingen hebben gepleegd kunnen door het EVRM en door nationale rechtbanken in absentia veroordeeld worden. De veroordeelde zit dan hoogstwaarschijnlijk veilig thuis in Amerika, maar mocht hij ooit naar Europa willen reizen, dan loopt hij de kans gearresteerd te worden via het zogenaamde Europees aanhoudingsbevel. Dat is de sinds 2004 sterk versimpelde procedure om verdachten en veroordeelden uit te leveren binnen de EU. Zo’n in absentia-veroordeling gebeurde vorig jaar nog, toen het hof van hoger beroep in Milaan 26 Amerikaanse CIA-medewerkers veroordeelde tot gevangenisstraffen van vijf tot negen jaar voor het ontvoeren en martelen van de Egyptisch-Italiaanse imam Abu Omar. Hoewel er een verzoek van Italië ligt om de 26 medewerkers uit te leveren, is de kans nihil dat de Amerikaanse justitie daar gehoor aan zal geven. Maar in Europa zijn ze na de uitspraak niet meer gezien.

En de invloed van het EVRM hoeft zich niet te beperken tot misstanden die hebben plaatsgevonden op Europees grondgebied. Een aantal lidstaten van de Raad van Europa erkent het principe van universele jurisdictie, een rechtsprincipe waarbij nationale rechtbanken personen kunnen vervolgen voor ernstige mensenrechtenschendingen die buiten hun grondgebied hebben plaatsgevonden, zelfs als die personen niet de nationaliteit van dat land hebben. Met name Spanje heeft het begrip universele jurisdictie altijd ruim geïnterpreteerd en ook zo toegepast. Zo was het een Spaans hof dat de genocide in Guatemala onderzocht en hebben Spaanse rechters bevolen tot de arrestatie en uitlevering van de Chileense dictator Augusto Pinochet. In 2009 startte een Spaans gerechtshof een procedure tegen zes medewerkers van de regering-Bush, die bekend werden als de Bush Six. Onder hen John Yoo, de auteur van de torture memoranda, en Jay Bybee, de medewerker van het ministerie van Justitie die de memo’s heeft goedgekeurd en ondertekend. Ook de Bush Six kunnen in absentia veroordeeld worden. Hypothetisch zou de juridische procedure zelfs uitgebreid kunnen worden, tot aan voormalig minster van Defensie Donald Rumsfeld toe.

Het is misschien maar de vraag in hoeverre een Europees aanhoudingsbevel voor Amerikanen een effectieve strafmaat is; zij gaan komende zomer dan wel ergens anders naartoe op vakantie. Toch zou een veroordeling het duidelijke statement afgeven dat marteling gewoon niet geaccepteerd wordt. Er ligt hier een belangrijke kans voor het rechtssysteem van Spanje om de hoge standaard van mensenrechtenbescherming in Europa universeel toe te passen en met de nieuwe informatie uit het Senaatsrapport kon de Bush Six-case wel eens nieuw leven ingeblazen worden. Ook de openbaar aanklagers in landen die deze detentiecentra hebben gehuisvest zullen met de nieuwe informatie aan de slag moeten.

Maar vanzelfsprekend zal het niet gaan. Dat komt vooral doordat het onderwerp politiek zeer beladen is. Tegen Spanje hebben de VS al gedreigd dat de beslissing van het hof om over te gaan tot vervolging enorme consequenties voor de bilaterale betrekkingen tussen beide landen zal hebben. Uit diplomatieke cables tussen Washington en Madrid die WikiLeaks naar buiten bracht bleek dat de Amerikanen zelfs de Spaanse regering onder druk hebben gezet om het werk van een onafhankelijk gerechtshof te verstoren. Wat ook zeker niet meewerkt is het feit dat de landen waar de detentiecentra stonden, Polen, Litouwen en Roemenië, juist die landen zijn die nu de hete adem van een steeds agressiever wordend Rusland in hun nek voelen. Polen gold altijd al als een van de meest pro-Amerikaanse landen op het Europese vasteland en dat is het door de Russische expansiepolitiek van het afgelopen jaar alleen maar meer geworden.

Maar het gaat hier natuurlijk niet om pro- of anti-amerikanisme. Waar het om gaat is dat het internationaal recht wordt gehandhaafd. Straffeloosheid leidt op den duur onherroepelijk tot herhaling. Er zullen altijd nieuwe situaties ontstaan waarin regeringsleiders zich zo machteloos voelen tegenover de vijand dat terugvallen naar middeleeuwse methoden verleidelijk is. Straffeloosheid ontstaat wanneer de regering nalaat om op te treden, en de VS laten die verantwoordelijkheid hier heel duidelijk liggen. Wanneer het gaat om serieuze schendingen van een van de meest fundamentele rechten die we hebben – het recht om niet gemarteld te worden – die daarbij ook nog eens wereldwijd in een internationale context hebben plaatsgevonden, is het belangrijk dat het strafrechtsysteem van andere landen deze zaken oppakt. Namens de internationale gemeenschap en het voortbestaan van onze rechtsstaat.

1 antwoord »

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.